تبلیغات
شهرسازی و برنامه ریزی منطقه ای - شهرهای قدیمی جهان اسلام (تبریز)2
 
شهرسازی و برنامه ریزی منطقه ای
دوباره می سازمت وطن به خشت جان می سازمت
سه شنبه 20 خرداد 1393 :: نویسنده : javad vesali
بر اساس گفته ی یاقوت بلدانی، جلد اول، 822، نام شهر تبریز تلفظ می شود. یاقوت برای اعتبار گفته ی خود به ابو زکریای تبریزی (از شاگردان ابوالعلا معری که به واسطه ی وی ما درمی یابیم که ابوزکریا با گویش فارسی محلی سخن می گفته) استناد می کند. تلفظ نام تبریز احتمالا از عجایب گویشی است که با لغاتی که "کاسپیان" عنوان می شوند، در ارتباط است، یا با احتمال بیشتر فصیح نویسی عربی این واژه را با فرم فیلیل اسم تلفیق ساخته است. تلفظ مدرن این واژه منحصرا تبریز (یا با یک تحریف معمولی در گویش ترکی، حالا تلفظ غالب در سراسر آذربایجان: تبریز) است. منابع ارمنی تلفط با حرف اِی را تأیید کرده اند. ریشه شناسی فارسی عامه تبریز را به عنوان " فرار دهنده ی گرما" (= ناپدید شدن) (اولیا چلبی (Ewliya Chelebi): سیتما دکاجو (sitma dokuju))، تبیین کرده است ولی ممکن است که این نام تا اندازه ای به معنای " آنچه که گرما را ناپدید می سازد" باشد، که تا حدی مرتبط با فعالیتهای آتشفشانی کوه سهند است. املاء صحیح ارمنی گویای ویژگی های خاص تاریخ پهلوی شمالی باشد که عنوان می کند که امکان دارد ریشه ی این نام به دوره ی بسیار اولیه ی پیش از ساسانی و شاید پیش از اشکانی بر گردد.


3.
تاریخ اولیه. بازشناسی تبریز بواسطه ی برخی شهرهای باستانی میانه به بحثهای بیشتری دامن زده است. بر اساس گفته ی تاریخ شناس ارمنی، وردان (Vardan) (قرن 14)، تبریز در قلمرو ایران و توسط خسرو ارشاکید (Arshakid) ارمنی (33-217) به عنوان انتقامجویی علیه پادشاه اول ساسانی، اردشیر (41-224)، که آخرین پادشاه پارتی، آرتابانوس، را به قتل رسانده بود، بنیان گذاشته شد؛ این داستان در هیچ یک از منابع باستانی یافت نشده و احتمالا از طریق ریشه شناسی عمومی قابل تبیین است.


4.
حکومت عربی. در طول غلبه ی اعراب بر آذربایجان (642/22) عمده ی تلاشها بر علیه اردبیل بود. تبریز در بین شهرهایی قرار نمی گیرد که مرزوبان ایرانی سربازان خود را به آنجا فرستاده باشد. فاستوس بیزانسی ذکر می کند که پس از ویرانی (قرن 4)، تبریز بایستی صرفا به یک روستا بدل شده باشد. افسانه ی اخیر در مورد بنیان تبریز در سال 791/175 توسط زبیده، همسر هارون الرشید، شاید مبتنی بر این واقعیت باشد که پس از تجزیه ی املاک بنی امیه، زبیده، وارتان (در آذربایجان واقع بر رود ارس) را در اختیار گرفته است. بر اساس گفته البلاذری ((al-Baladhuri و ابن فقیه بازسازی تبریز از کارهای خانواده ی الرواد الازدی و بویژه پسران خانواده ی آخر، الوجنا، و دیگرانی بوده که دیوارهای اطراف شهر را ساخته اند. الطبری به هنگام سخن از آزادی بابک (35-816/20-201) در بین فاتحان بویژه از محمدبن بیات، دارنده ی دو قلعه: قلعه ی شاهی که از الوجنا گرفته بود و تبریز (به جزئیات اشاره ای نشده)، یاد می کند.
ابن خردادبه نوشته است که در این زمان (840/232) تبریز به محمدبن الرواد تعلق داشت. در سال 244 زمین لرزه ای شهر را ویران کرد ولی شهر تا پیش از پایان حکومت متوکل (61-847/47-232) بازسازی شد. بر طبق گفته ی استخری (951/340)، 181، به نظر می رسد پس از این حکومت تبریز بارها تغییر کرد، باریکه ی مرزی که شامل تبریز، جبروان (یا دهخراقان) و اشنویه بود نام قبیله ی حاکم بنو رودینی، که در زمان ابن حوقل (978/367) برچیده شده بود، را گرفته بود، 289. به نظر می رسد این مالکان با یک استقلال عملی حکومت کرده باشند، در مورد تاریخ ساجدها (پادشاهان آذربایجان 929-889/317-276)، اشاره ای به مداخله ی آنها در امور تبریز نشده است.
پس از برکناری ساجدها آذربایجان صحنه ی کشمکشهای بسیاری شد. حاکم قبلی مرداویج زیاری، لشکر پسر مردی، استان را در سال 938/326 محاصره کرده بود. وی توسط کردیسام (Kurd Daysam)، که خیلی زود به مخالفت با مظفری های دیلمی برخاست، برکنار شد. مردم تبریز دیسام را به شهر خود دعوت کردند و در این زمان شهر به یکباره توسط مرزبان مظفری تصرف شد. دیسام تبریز را ترک کرد و حاکمیت مرزبان در سراسر شهرهای آذربایجان اعلان شد 942/330).
پایان حکومت خاندان مظفری کاملا مشخص نیست ولی جانشینان آنها یعنی روادی ها تا سال 1045/446 بر تبریز حکومت می کردند. اتفاقات بعدی مرتبط با این خاندان است: در سال 1029/420 وسودان ابن مهلن (مملن؟) دست به قتل عام وسیع رؤسای غُز در تبریز زد؛ در سال 1043/434 زلزله ای تبریز را ویران کرد و امیر (احتمالا همان امیر قبلی) به خاطر ترس از غزهای سلجوقی به قلعه ی دیگر خود رفت؛ در سال 7-1046/438 ناصر خسرو از پادشاهی با عنوان سیف الدوله واشرف المیلا ابو منصور وسودان ابن محمد مولا امیرالمؤمنین در تبریز یاد کرده است؛ در سال 1054/446 طغرل بیک سلجوقی اظهار اطاعت پادشاه تبریز، امیر ابو منصورابن محمد الروادی، را دریافت کرد.


5.
جغرافیدانان و سیاحان. در حالیکه ابن خردادبه، البلادوری، الطبری، ابن فقیه و حتی استخری از تبریز به عنوان یکی از شهرهای کوچک آذربایجان یاد می کنند، المقدیسی پیش از این به ستایش از تبریز پرداخته و معاصر وی ابن هوقل (978/367) تبریز را موفق ترین شهر آذربایجان با تجارتی پر رونق می داند. Miskawayh (1030/421) تبریز را "شهری شریف با استحکاماتی قوی، احاطه شده با جنگلها و باغها" و دارای ساکنینی "شجاع، جنگجو و ثروتمند" می نامد.بر اساس گفته ی ناصر خسرو، در سال 7-1046/438 شهر ناحیه ای با مساحت 1400 در 1400 گام که چیزی در حدود یک سوم مایل مربع است را در بر می گرفت.





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

دریافت كد ساعت
----------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------